Aeth un o'n hadolygwyr cymunedol, Claire Evans – o Diary of the Evans Crittens – i weld The Silent Volunteer gan Avant Cymru: darn pwerus a phwysig o theatr. Darllenwch ei hadolygiad isod.

Mae rhai sioeau theatr yn aros gyda chi ymhell ar ôl i chi adael y perfformiad, ac roedd The Silent Volunteer gan Avant Cymru yn bendant yn un o'r cynyrchiadau hynny i mi.

Gwyliodd Dave a minnau’r ddrama yn Theatr Torch fel rhan o’i thaith, ynghyd â’r arddangosfa a oedd yn cyd-fynd â hi. Roeddwn i’n gwybod ymlaen llaw y byddai’n ymdrin â thrychineb Aberfan, ac felly, wrth gwrs, y byddai’n brofiad emosiynol, ond doeddwn i ddim wedi paratoi ar gyfer pa mor ddwfn y byddai’n effeithio arna i.

Mae ymweliad â'r Torch yn fwy na dim ond gweld sioe.

Un o'r pethau dw i'n caru am fynd i Theatr Torch yw ei fod yn teimlo fel profiad, nid dim ond troi lan i weld perfformiad ac yna mynd adref. Fe wnaethom gyrraedd gyda digon o amser i ymlacio gyda diodydd cyn y sioe, a roddodd gyfle i ni setlo cyn yr hyn yr oeddem yn gwybod a fyddai’n gynhyrchiad emosiynol iawn.

Ar y ffordd i mewn, cerddom drwy'r arddangosfa Silent Volunteer: The Coal Tip a oedd yn cyd-fynd â’r perfformiad. Roedd llawer o wybodaeth i'w chynnwys, a dydw i ddim yn meddwl y gallech chi amsugno pob manylyn mewn un ymweliad, ond yn bendant fe gyfoethogodd y profiad o wylio'r ddrama, yn enwedig i aelodau iau o'r gynulleidfa sydd efallai'n llai ymwybodol o'r drasiedi.

Aethon ni i mewn i Studio’r Theatr, gan feddwl am Aberfan a'r bobl a gafodd eu heffeithio.

Wrth i ni eistedd yn disgwyl i'r perfformiad ddechrau, cefais fy hun yn edrych ar y cymeriadau ac yn pendroni beth fyddai eu straeon a'u cysylltiad ag Aberfan.

Y Stori y Tu Ôl i The Silent Volunteer

Ysgrifennwyd The Silent Volunteer gan Sue Bevan, a fu ei hun yn wirfoddolwr yn 10 oed yn dilyn trychineb Aberfan. Mae gan yr holl actorion hefyd eu cysylltiadau eu hunain ag Aberfan, sy'n gwneud i bopeth rydych chi'n ei weld deimlo'n fwy real a phersonol fyth. Nid ailadroddiad syml o drasiedi hanesyddol ydyw. Mae wedi'i gwreiddio mewn profiad bywyd, cof a lleisiau cymunedau y newidiwyd eu bywydau am byth.

Digwyddodd trychineb Aberfan ar 21 Hydref 1966, pan gwympodd tomen sbwriel glofa uwchben pentref Aberfan gan foddi Ysgol Iau Pantglas a’r tai cyfagos. Bu farw cyfanswm o 144 o bobl, gan gynnwys 116 o blant.

Mae gwybod y ffeithiau hynny yn un peth, ond mae eistedd mewn theatr, edrych y cymeriadau yn eu llygaid a chael eich denu i mewn i emosiynau a chanlyniadau’r hyn a ddigwyddodd yn rhywbeth hollol wahanol.

Pobl Gyffredin yng Nghanol Trasiedi Annychmygol

Unwaith i'r ddrama ddechrau, roedd y cymeriadau a'r cefndir yn teimlo'n agos at ein profiadau ni ein hunain ar unwaith. Dyna un o'r pethau sy'n gwneud i'r drasiedi daro mor galed. Nid ffigurau hanesyddol pell oedd y rhain. Pobl gyffredin oedden nhw yn byw eu bywydau, gyda theuluoedd, cyfeillgarwch, sgyrsiau, pryderon ac arferion dyddiol. Roedd wir yn gwneud i ni sylweddoli y gallai rhywbeth fel hyn ddigwydd i unrhyw gymuned, ac i unrhyw un ohonom.

Mae'r stori'n dechrau cyn digwyddiadau Aberfan, ac wrth i'r dyddiau fynd heibio tuag at yr 21ain, mae ymdeimlad ofnadwy o anochelrwydd i'r gynulleidfa. Wrth i'r dyddiad dychrynllyd nesáu, gallwn deimlo tensiwn corfforol yn fy hun yn cynyddu. Roedd fy nghorff cyfan yn barod ar gyfer digwyddiad na allai'r cymeriadau eu hunain wybod eto ei fod ar fin newid popeth.

Anodd ei Gwylio, ond Pwysig ei Gwylio

Ar ddiwedd y sioe, roedd y cast yn cydnabod bod The Silent Volunteer yn waith anodd ei gwylio, ac mae hynny'n hollol wir.

Bu adegau pan deimlais fy mod wedi fy llethu'n llwyr gan yr hyn oedd yn cael ei bortreadu. Nid yw'r cynhyrchiad yn caniatáu i chi gadw'r drasiedi ar bellter hanesyddol cyfforddus. Yn hytrach, mae'n gwneud i chi feddwl am y plant – y plant tlawd hynny – a'u teuluoedd, y gwirfoddolwyr a'r gymuned ehangach.

Cefais fy hun yn cario'r teimladau hynny gyda mi. Hyd yn oed drannoeth, roedd pwysau'r stori yn dal i fod yno. Bydd hi wastad yn fy nghalon wrth i mi blygu gwisg ysgol fy mhlant fy hun.

Ond rwyf mor falch fy mod wedi'i gweld. Dylai rhai straeon ein gwneud yn anghyfforddus. Mae rhai yn haeddu mwy na dim ond sôn amdanynt yn achlysurol mewn llyfr hanes neu ychydig funudau mewn rhaglen ddogfen. Mae gan y theatr y gallu i'n rhoi ni'n emosiynol yng nghanol stori, ac mae The Silent Volunteer yn defnyddio'r pŵer hwnnw'n hynod effeithiol.

Mwy na Stori am Aberfan

Un o'r pethau a wnaeth aros gyda mi gryfaf oedd nad yw'r cynhyrchiad yn ymwneud yn unig ag edrych yn ôl. Mae yna hefyd neges glir iawn am gyfrifoldeb, cymuned a lleisio barn pan fo pethau'n anghywir. Er ein bod oll yn dymuno y gallem, ni allwn newid y gorffennol, ond gallwn newid y dyfodol.

Mae Sue Bevan yn disgrifio’r ddrama fel:

“Galwad i weithredu – i wneud i’n lleisiau gael eu clywed, i gymryd rhan yn y frwydr dros ein hawliau, ac i fynnu newid.”

Roedd y syniad hwnnw wir wedi taro deuddeg ‘da fi. Mae'n hawdd edrych yn ôl ar drychinebau hanesyddol a meddwl tybed sut y caniatawyd i ddigwyddiadau ddigwydd. Mae'n llawer mwy anghyfforddus gofyn i ni ein hunain pa anghyfiawnderau rydym yn eu derbyn heddiw, yn syml oherwydd bod codi llais yn teimlo'n anodd, oherwydd ein bod yn tybio y bydd rhywun arall yn gwneud hynny, neu oherwydd ein bod yn teimlo na fydd unrhyw beth a wnawn yn gwneud gwahaniaeth.

Mae'r ddrama'n ein hatgoffa bod gan gymunedau leisiau a bod y lleisiau hynny'n bwysig.

Parhau â'r Sgwrs ar ôl y Perfformiad

Peth arall a werthfawrogais oedd nad oedd y profiad yn dod i ben pan ddaeth y perfformiad i glo. Gwahoddwyd aelodau o'r gynulleidfa i ofyn cwestiynau i'r grŵp, neu i siarad â nhw'n breifat pe baent yn well ganddyn nhw.

Ni ddewisodd neb yn ein cynulleidfa ofyn cwestiwn yn gyhoeddus; rhywbeth y gallwn ei ddeall yn llwyr yn dilyn perfformiad mor emosiynol. Rwy'n siŵr bod llawer o bobl, fel fi, wedi mynd adref yn meddwl am bethau yr oeddent yn dymuno eu bod wedi'u gofyn.

Mewn perfformiad cynharach, roedd aelod o'r gynulleidfa wedi rhannu cerdd a oeddent wedi'i hysgrifennu am Aberfan, a darllenwyd honno'n uchel yn ein perfformiad ni hefyd. Roedd yn teimlo fel enghraifft arall o sut mae'r cynhyrchiad yn annog cynulleidfaoedd nid yn unig i wylio, ond i ddod yn rhan o sgwrs ehangach am gof, galar a chymuned.

Gwahoddwyd ni hefyd i ysgrifennu ein syniadau ar nodiadau 'Post-it' a phleidleisio ar gwestiynau, gan gynnwys:

“A yw cynnwys profiad artistig – fel drama, cerddoriaeth, dawns neu ffilm – yn gwella eich profiad o arddangosfa hanes neu dreftadaeth?

Roedd yr ymatebion yn unfrydol: “Yn fawr iawn”.

Rwy'n cytuno'n llwyr. Rhoddodd yr arddangosfa'r cyd-destun hanesyddol i ni, tra rhoddodd y ddrama bobl, lleisiau ac emosiynau i'r hanes hwnnw.

Rwy'n tybio y gallai'r drafodaeth wedyn fod hyd yn oed yn fwy pwerus wrth i'r cynhyrchiad deithio i gymunedau glofaol eraill, lle gallai aelodau o'r gynulleidfa fod â'u hatgofion teuluol, eu cysylltiadau lleol neu eu straeon eu hunain i'w rhannu. Hyd yn oed heb drafodaeth gyhoeddus yn ein perfformiad ni, roedd y gwahoddiad ei hun yn bwysig. Roedd yn ei gwneud hi'n glir nad oedd angen i'r sgwrs ddod i ben pan ddaeth y ddrama i ben.

Arhosodd emosiwn y noson gyda ni hyd y diwedd. Wrth i ni adael, cofleidiodd Dave bob un o aelodau'r cast; mae hynny'n debygol o ddweud mwy am faint y cafodd y perfformiad effaith arnom nag y gallwn i ei fynegi mewn geiriau.

Rhoi Llais i Gymunedau

Mae gwaith Avant Cymru yn rhoi pwyslais cryf ar straeon cymunedol – rhywbeth yr oedd pawb yn y dangosiad hefyd yn awyddus i weld mwy ohono. Roedd hynny’n amlwg iawn. Roedd y cynhyrchiad yn teimlo’n barchus yn hytrach nag yn gyffrous, ac ni chafodd y bobl sy’n gysylltiedig ag Aberfan eu lleihau byth i ystadegau neu gymeriadau hanesyddol yn unig.

Os ydw i wedi gwneud i’r ddrama swnio’n dywyll, maddeuwch i mi; er bod y pwnc yn hynod anodd, mae’r cast gwych yn sicrhau ei bod yn parhau i fod yn afaelgar drwyddi. Mae hyd yn oed golygfeydd sy’n cynnwys darllen gohebiaeth yn cael eu bywiogi mewn ffordd sy’n dal eich sylw.

Un foment arbennig o emosiynol oedd perfformiad o 'Ar Hyd y Nos'. Mae'r cynhyrchiad hefyd yn tynnu ar stori D. C. W. Jones, Peiriannydd y Fwrdeistref a'r Gwaith Dŵr. O 1963 ymlaen, roedd Mr Jones wedi bod yn ysgrifennu at y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn gofyn iddynt leihau maint y tomenni y tu ôl i Ysgol Pantglas. Mae'r llythyrau bellach ar gael i'r cyhoedd, ac mae gweld na wrandawyd ar y pryderon a godwyd gan arbenigwyr lleol yn ychwanegu haen arall o rwystredigaeth ddofn at y stori. Mae'n gwneud y trychineb hyd yn oed yn anoddach ei ddeall, oherwydd roedd y rhybuddion yno.

Nid yw The Silent Volunteer yn noson hawdd yn y theatr, ond mae'n un bwysig. Mae'n waith sy'n cyffwrdd â'r galon, yn anghyfforddus ac yn ysgogiad i feddwl; fe'm hatgoffodd pa mor bwerus gall theatr fod pan fydd yn rhoi lle i straeon sy'n haeddu cael eu clywed. Roedd y cyfuniad o'r arddangosfa, awyrgylch agos-atoch y Stiwdio a'r cynhyrchiad ei hun yn golygu bod y noson gyfan yn brofiad ymdrochol o'r eiliad y gwnaethom gyraedd y Torch.

Yn bwysicaf oll, nid yw'r cynhyrchiad yn gadael Aberfan yn ddiogel yn y gorffennol. Mae’n gwneud inni feddwl am y byd yr ydym yn byw ynddo yn awr, a ydym yn codi llais pan fydd rhywbeth o’i le, a ydym yn gwrando pan fydd cymunedau’n dweud wrthym eu bod yn cael eu hanwybyddu, ac a ydym yn fodlon gwneud rhywbeth ein hunain yn hytrach na thybio y bydd rhywun arall yn gwneud hynny.

Gadewais y Theatr gan deimlo fy mod wedi blino'n lân yn emosiynol, ond hefyd yn ddiolchgar bod cynyrchiadau fel hyn yn bodoli a bod sefydliadau fel Avant Cymru yn parhau i roi llais i gymunedau. Mae The Silent Volunteer yn ein hatgoffa'n bwerus o bwysigrwydd cofio Aberfan, gwrando ar y rhai a brofodd y digwyddiad, a chydnabod y dylai'r broses o gofio ysbrydoli gweithredu hefyd. Da iawn i bawb a fu'n rhan o'r cynhyrchiad.